Geschiedenis van Belgisch bier


25 augustus 2019

Naar de oorsprong van bier

Bier is een oud verhaal. Recent onderzoek toont aan dat het "eerste bier" (gefermenteerde graan basis) te vinden was op de site van Raqefet (Israël), in het 13e millennium voor Christus.

 

De productie en consumptie van bier heeft zich van daaruit veel verder uitgebouwd, in ruimte en tijd; de handel in bier is gedocumenteerd sinds het 4e millennium v. Chr., aan de hand van de cilinder afdichtingen in Mesopotamië. De documenten (iconographisch, geschreven) die werden terug gevonden, tonen aan dat brouwen een huishoudelijke activiteit was en dus uitgevoerd werd door vrouwen. Dit was het geval in vele beschavingen (Egypte, Gallië...), gedurende enkele eeuwen. Tot op heden is deze activiteit in vele landen nog altijd een huiselijke en vrouwelijke aangelegenheid.

 

Bier, spirituele drank

Laten we teruggaan in de tijd in België.
In de 9e eeuw bevorderde Karel De Grote de ontwikkeling van bier door elke abdij te verplichten om een brouwerij te hebben, in lijn met de heerschappij van Saint-Benoit (6e eeuw) en de zelfredzaamheid van de monniken.

De eerste bedrijven kwamen tot stand en hiermee ook de technische vooruitgang. De recepten worden opgeschreven, de verhoudingen zijn precies. Zo wordt het bier dat men in de abdijen brouwt steeds verder ontwikkelt.

Vanaf het midden van de 14de eeuw begon het gebruik van hop in bier zich uit Vlaanderen te verspreiden en het eerder gebruikte planten mengsel (gruit) aan te vullen of te vervangen. De "ontdekking" van de antiseptische werkzaamheden van bier wordt toegeschreven aan Hildegarde van Bingen in de 12e eeuw – een vermelding hiervan is terug te vinden in een van haar werken, physica Sacra. Het meest accurate zou zijn om te zeggen dat ze de auteur is van de vroegste geschreven bron die het gebruik van hop in bier (en andere dranken) vermeldt.

België is een land dat vaak door buitenlandse machten werd bezet, en deze bezettingen hebben de productie van bier sterk beïnvloed.

Terwijl de productie van Belgisch bier in 1600 dynamisch was en niet langer voorbehouden voor monniken, neigt deze situatie te verslechteren vanaf de 18e eeuw. Tijdens de Franse Revolutie en de Napoleontische oorlogen, worden de kloosters gedwongen om hun deuren te sluiten. De kennis over bierbrouwen wordt niet meer doorgegeven en de traditie gaat verloren. Dit blijft zo tot het begin van de 20e eeuw, ondanks het feit dat tussen 1830 en 1840 wel enkele kloosters weer heropende. Een vrij grondige inventaris van Belgisch bier wordt opgegeven door Georges Lacambre in zijn Complete Verdrag van bier maken in 1851; hij benadrukt in het bijzonder de diversiteit aan stijlen en smaken van bieren die specifiek zijn voor België. De bijzonderheid van de Belgische productie is mede te danken aan de diversiteit van de gebruikte granen, die niet beperkt blijven tot enkel gerst. Haver en tarwe worden regelmatig aan het recept toegevoegd.

Een andere later geschreven bron, die teruggaat tot 1895, verwijst naar een eerder slechter kwaliteit op de bier markt; de brouwerijen, klein en slecht uitgerust, produceerden zwakke en lichte bieren, met een voornamelijk zure smaak, die rechtstreeks verkocht werden aan de lokale bevolking. Aan het begin van de 20e eeuw domineerden bieren uit Engeland, Schotland en Duitsland de Belgische markt tegen onverslaanbare prijzen.

Ondanks de ontberingen van de Eerste Wereldoorlog herstellen de Belgische brouwerijen zich rond 1920. Ze verfijnen hun producten en concentreren zich op de export van hun bieren. Vele oude historische stijlen overleven (witbiers, lambics), terwijl andere dan weer verdwijnen en plaats maken voor nieuwe soorten bier.
Het is in die periode dat de meeste van de stijlen die we vandaag kennen gemaakt werden: Belgische Pale Ale, Triple, Seizoens...Trappistenbier is geen uitzondering. Al wordt er al gebrouwen sinds de 19e eeuw, toch is pas tijdens het Interbellum dat het preciezer wordt en meer verspreid raakt. 

We hebben de neiging om te geloven dat deze bieren (Trappist, of abdij) seculier zijn en van een aloude traditie; maar het bier dat de monniken en pelgrims in de Middeleeuwen dronken, gelijkt waarschijnlijk niet erg veel op het huidige abdijbier en had meer weg van de lambics - veilige en spontaan gegiste bieren. Tarwebier heeft ook zijn oorsprong in de Middeleeuwen, maar was waarschijnlijk iets meer funky dan het witbier dat we vandaag consumeren.

De lambics: getuigt van traditie

Lambic is een Brusselse stijl, door alle bierliefhebbers gerenommeerd voor zijn complexiteit. De productiemethode leunt misschien wel het dichtst aan bij de historische methode.

Sommige auteurs, waaronder bijvoorbeeld Marcel Franssens in Le Lambic, een levende historische getuige, maken een verband tussen het huidige Lambic recept en het recept dat in de 16e eeuw werd toegepast en terug getraceerd kan worden in de archieven van de stad Halle: hoog percentage tarwe, afwezigheid van hopsmaak, spontane fermentatie, seizoensgebonden brouwen en het gebruik van houten vaten.

Tot het einde van de 19de eeuw werd aangenomen dat wilde gisten -typisch voor de fermentatie van lambic- alleen in de vallei van de Senne werden aangetroffen; daarom vinden we tot op vandaag nog steeds Lambic brouwerijen in dit gebied. Deze gedachtengang werd  sinds het begin van de 20e eeuw echter steeds vaker in vraag gesteld; het feit blijft dat deze regio, de Senne vallei, de bakermat van lambic blijft.

 

Kortom, België heeft de geboorte van vele stijlen gezien, waar bier en vakmanschap vaak hand in hand gingen; de brouwer was een kunstenaar, afhankelijk van de natuur (zoals de lambic producenten nog steeds zijn), zonder enige verplichting om te voldoen aan een reeds bestaande stijl. Dit alles in combinatie met de diversiteit aan buitenlandse bezettingen die België heeft ondergaan, heeft zeker bijgedragen aan de grote pluraliteit van het bier van vandaag.
Er is een immens scala wat betreft kleuren, brouw methoden, gisten en andere micro-organismen, moutgranen of juist niet, gebruik van kruiden, fruit. België, in tegenstelling tot Duitsland, is nooit onderworpen geweest aan een "zuiverheids wet" voor bier; het is om deze reden dat we in bepaalde stijlen naast het gebruik van hop de vrijheid voor het gebruik van specerijen en kruiden kunnen terugvinden (zoals koriander en bittere sinaasappelschil, het winnende duo). Naast deze rijk gevulde cultuur gaan we dan ook nog eens koken met bier- wat zou België immers zijn zonder z’n carbonade?

newsletter